१ चैत/अर्थ र व्यापार – हाल बजारमा दैनिक उपभोग्य बस्तुहरुको मुल्य अस्वभाविक रुपमा अकासिएपछि वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले उद्योगीसँग बस्तु मौज्दात मागेको छ ।
रुस–युक्रेन युद्धलाई बहाना बनाएर र रुस–युक्रेन झगडाले विश्वको आपूर्ति व्यवस्था बिथोलिएको भन्दै अहिले बजारमा दैनिक उपभोग्य बस्तुदेखि निर्माण समग्री लगायत हरेक क्षेत्रमा अस्वभाविक रुपले मूल्य बढाईएको छ ।
रुस–युक्रेन यद्धका कारण हाल युक्रेन र रुसबाट कुनै पनि बस्तु विश्व बजारमा निर्यात हुन नसकेकाले त्यसको प्रभाव नेपाली बजारमा पनि देखिएर दैनिक उपभोग्य बस्तुको भाउ बढेको उद्योगीहरुको भनाई छ छ । उनीहरुले सोही युद्धकै कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा माग उच्च हुँदा बस्तुको मूल्य उच्च हुँदै गएको दावी गरेका छन ।
रुस–युक्रेन युद्धका कारण अहिले नेपालमा त्यसको सबै भन्दा बढी असर खाने तेलमा परेको छ । उद्यागीहरुले सनफ्लावर तेलको ९० प्रतिशत कच्चा पदार्थ युक्रेनबाट आयात गर्ने गरेका छन, भने बाँकि १० प्रतिशत रुसबाट आयात गर्ने गरेको छ ।
भन्सार विभागको तथ्यांक अनुसार चालु आर्थिक बर्षको माघसम्म १२ अर्बको सनफ्लावर तेलको कच्चा पदार्थ आयात भएको छ । जसमा ९ अर्बको कच्चा पदार्थ युक्रेनबाट र २ अर्ब ५८ करोडको कच्चा पदार्थ रुसबाट आयात भएको छ ।
रुस र युक्रेनबाट विश्व बजारमा सनफ्लावरको कच्चा पदार्थ आपूर्ति हुन नसके पछि त्यसको चाप सोयाविनमा परेको छ । युद्ध सुरु भएपछि एक सातामै सोयाविनको मूल्य प्रति टन १५९० सय डलर बाट बढेर १७ सय डलर माथि पुगेको थियो । तर अहिले पुनः घटेर प्रति टन १६ सय डलरमा झरेको छ । जुन ४ महिना अघि अर्थात नोभेम्बर ४ मा प्रति टन ११ सय ९० डलरमा कारोबार भइरहेको थियो ।
त्यस्तै डलर र पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढेको भन्दै दैनिक दाल, चालम, चिनी लगायतका बस्तुको मूल्य प्रतिकेजी १५ देखि २० रुपैयाँले बढेको छ । विभिन्न कारण देखाउँदै उद्योगी व्यापारीहरुले वस्तुको मूल्य बढाउन थालेपछि विभागले मौखिक रुपमा मौज्दातको विवरण माग गरेको विभागका प्रवक्ता हरि पंगेनीले जानकारि दिए । अहिले बजारमा मूल्य बढेका सबै बस्तुको विवरण माग गरिएपनि अझै आईनसकेको बताउँदै पंगेनीले भने, ‘ अब उद्योगीले आफुसित भएको बस्तुको मौज्दात उपलब्ध गराउँनै पर्छ नत्र सरकारले कारबाही गर्छ । ’
उद्योगीहरुले भने सरकारले एक साताको समय दिइएको भएपनि तथ्यांक संकलन भएपछि ३ दिन आफूलाई क्रस चेक गर्न समय लाग्ने बताएका छन । युद्ध सुरु भएकै दिनबाट नेपाल खाने तेल प्रति लिटर ४० रुपैयाँ बढाएर २८० पु¥याइएको छ ।
बिभागले खाने तेलको मौज्दात माग गरेको एक साता भएपनि उद्योगिले मौज्दात दिएका छैनन् । त्यस्तै लागत महंगो भएको भन्दै उद्योगीले चिनीको मूल्य प्रति केजी १० रुपैयाँले बढाएपछि चिनी उद्योगीसँग पनि मौैैैज्दात मागेका छ । तर, हालसम्म कसैले पनि उपलब्ध गराएका छैनन् । यस अघि दाना उद्योगीले पुसमा दानाको मौज्दा विभागलाई बुझाएको थियो ।
यसैगरि, पेट्रोलियम पदार्थ महंगो भएको भन्दै स्टिल उद्यागीहरुले डण्डी तथा छड्को मूल्य प्रति केजी १५ देखि २० रुपैयँले बढाएका छन् । पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य नेपालको इतिहासकै उच्च भएको र उद्यागीहरुले उद्योग डिजेलबाट चलाउनु पर्दा लागत बढेको भन्दै मूल्य बृद्धि गरेका हुन ।
बाणिज्य विभागले स्टिल उद्योगीलाई पनि एक साताको सय दिएर मौज्दात माग गरेको छ । यसैगरि, आइतबार अम्बे स्टिललाई ३५ मेगवाट विद्युत उपलब्ध गराएपछि छड्को मूल्य घट्ने बताईए पनि घटेको भने देखिएको छैन् । यस्तो अवस्थामा अझै उद्योगीले आफुलाई फाइदा हुने काम मात्र गरिरहेका छन ।